Şəki xanlarının yaşayış kompleksinə dair nadir ARXİV MƏLUMATLARI - FOTO

Şəkinin tarixi-memarlıq irsi haqqında danışarkən ilk növbədə Xan Sarayı yada düşür. Lakin XIX əsrə aid arxiv sənədləri göstərir ki, şəhərin memarlıq zənginliyi yalnız bu möhtəşəm abidə ilə məhdudlaşmırdı. Vaxtilə Nuxa qalasının daxilində yerləşən yaşayış sarayları, məscid, bağlar, təsərrüfat tikililəri və yardımçı qurğular bütöv bir memarlıq və şəhərsalma kompleksini təşkil edirdi. Bu tikililərin əksəriyyəti zamanın sınaqlarından keçərək günümüzə gəlib çatmasa da, arxivlərdə qorunub saxlanılan sənədlər onların tarixi simasını yenidən canlandırmağa imkan verir.

XIX əsrin əvvəllərinə aid nadir arxiv sənədlərindən biri Nuxa qalası daxilində yerləşən xan ailəsinə məxsus tikililərin ətraflı təsvirini təqdim edir. Həmin sənəd təkcə binaların memarlıq xüsusiyyətlərini deyil, eyni zamanda Şəki xanlarının yaşayış tərzini, məişət mədəniyyətini və dövrün şəhərsalma ənənələrini öyrənmək baxımından mühüm mənbə hesab olunur.

Sözügedən arxiv sənədlərində təqdim olunan təsvirlərdən məlum olur ki, qala daxilində yerləşən tikililər sadəcə yaşayış məqsədi daşımırdı. Onlar Şəki xanlarının sosial statusunu, estetik zövqünü və dövrün yüksək sənətkarlıq ənənələrini özündə əks etdirirdi. Məmmədhəsən xan tərəfindən tikdirilmiş əsas yaşayış kompleksi bu baxımdan xüsusilə diqqəti cəlb edir. Sənəddə qeyd olunur ki, binanın əsas zalı Asiya üslubunda bəzədilmiş, divarlar və tavan müxtəlif naxışlar, qızılı işləmələr və güzgü kompozisiyaları ilə işlənmişdir. Rəngli şüşələrdən yığılmış şəbəkə tipli pəncərələr (arxiv sənəddə: yuxarı qaldırılan çərçivələr) və incə oyma elementləri Şəki memarlığının səciyyəvi xüsusiyyətləri kimi təqdim edilir. Bu təsvirlər göstərir ki, qala daxilindəki yaşayış binalarında yalnız funksionallıq deyil, həm də yüksək bədii-estetik dəyər əsas yer tuturdu.

Mənbədə diqqət çəkən məqamlardan biri də tikililərin plan quruluşudur. Yaşayış otaqları, eyvanlar, qonaq qəbul edilən zallar, məscid, hamam, mətbəx, tövlələr, anbarlar və bağ sahələri vahid kompleks şəklində təşkil olunmuşdu. Bu isə Şəki xanlarının iqamətgahının təkcə yaşayış məkanı deyil, eyni zamanda kiçik bir inzibati və təsərrüfat mərkəzi olduğunu göstərir.

Arxiv sənədində İsmayıl xanın ailə üzvlərinin istifadə etdiyi binalar ayrıca təsvir edilir. Buradan məlum olur ki, hər bir hissənin öz həyəti, otaqları və yardımçı tikililəri olmuşdur. Hətta bəzi tikililərdə mərmər hovuzlar, fəvvarələr və dekorativ bağlar mövcud idi. Bu məlumatlar Şəki xanlarının məişət mədəniyyəti və gündəlik həyatının öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sənəddə qeyd olunan digər maraqlı məqam qala daxilində məscidin mövcudluğudur. Xan ailəsinə məxsus məscid kompleksin dini həyatında mühüm rol oynayırdı. Bununla yanaşı, müxtəlif təsərrüfat tikililəri, taxıl anbarları və tövlələr qaladakı həyatın iqtisadi əsaslarını formalaşdırırdı.

Təsvirlərdən aydın olur ki, XIX əsrin əvvəllərində bəzi tikililər artıq baxımsız vəziyyətə düşmüş, bir sıra bəzək elementləri zədələnmiş və ya sökülmüşdü. Bu fakt həmin dövrdə Şəki xanlığının siyasi taleyində baş verən dəyişikliklərin memarlıq mühitinə də təsir göstərdiyini göstərir.

Bu gün həmin arxiv materialları yalnız memarlıq tariximizin deyil, həm də Şəki xanlarının həyat tərzinin, estetik dünyagörüşünün və şəhərsalma ənənələrinin öyrənilməsi üçün əvəzsiz mənbə hesab olunur. Sənəddə əks olunan məlumatlar Nuxa qalasının vaxtilə necə möhtəşəm bir yaşayış və idarəetmə mərkəzi olduğunu bir daha sübut edir.

Şəkinin zəngin tarixi irsinin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından bu cür arxiv sənədlərinin araşdırılması, tərcüməsi və ictimaiyyətə təqdim olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki hər bir belə sənəd keçmişimizin bu günə qədər gəlib çatan canlı şahididir.

Məqalə müəllif tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş XIX əsrə aid arxiv sənədi əsasında hazırlanmışdır.

 Rəvanə ƏZİZOVA

“Yuxarı Baş” Milli Tarix-Memarlıq Qoruğunun bələdçisi, tərcüməçi