İlandağ daş salnaməsinin

Elmi mənbələrin izi ilə….

Mövzu ilə bağlı AMEA-nın verdiyi açıqlamada bildirilir ki, “AMEA-nın müxbir üzvü, professor Vəli Baxşəliyev, ekspedisiya rəhbəri dosent Bəhlul İbrahimli və tədqiqatçı Hüseyn Cəfərovun iştirakı ilə aparılan araşdırma nəticəsində uzun illər itmiş hesab edilən abidənin yeri dəqiqləşdirilib. Yazı ilk dəfə 1980-ci illərin sonunda aşkar edilsə də, sonradan onun dəqiq koordinatları müəyyən olunmayıb…İlandağ ərazisindəki qaya üzərində mixi yazılı mətndə Urartu çarı I Sardurinin oğlu İşpuini (e.ə.820-810-cu illər) və onun oğlu Menuaya (e.ə.786-764 illər) mədh olunub. Mövcud tərcümə versiyasına görə, mətndə bu sözlər əks olunub: “Haldi tanrısının himayəsi altında Sardurinin oğlu İşpuini (və) İşpuininin oğlu Minua Arşini şəhərini fəth etdilər. Onlar (və ya o) Arşini şəhərinin torpağını fəth etdilər, onlar (və ya o) Aniani şəhərinin torpağını fəth etdilər və (və ya o) onu dağıtdılar.... o, Haldi tanrısı üçün bir stela ucaltdı. Puluadi torpağında bir ritual tətbiq etdi: O (ritualda iştirak edən) Puluadi torpağından Haldi tanrısına [bir öküz] və Haldi tanrısının arvadına bir inək qurban verə bilərmi?”.

Akademik Vəli Baxşəliyev mətbuata verdiyi açıqlamada bu yazının tanınmış İtalyan şərqşünası Mirjo Salvini tərəfindən oxunduğunu bildirərək, alimlərin bu cür oxuyub qəbul etdiyini, mövzu ilə bağlı yeni araşırmaların aparılacağını və obyektivliyin tərəfdarı olduğunu bildirib.

Bəs dünyada urartu tarixi ilə bağlı araşdırmaları ilə tanınan və AMEA-nın İlandağ kitabəsinin tərcüməsinə istinad etdiyi məşhur italyan Professor Mirjo (Miroslavo) Salvini kimdir?

İlk olaraq araşdırmamıza Urartunun tarixi ilə bağlı dünyada tanınan və elm cameəsi tərəfindən qəbul olunan tədqiqatlarla başladıq. Məlum olur ki, bu sahədəki tədqiqatlar daha çox erməni alimlərinin apardığı araşdırmalar və onların dünya ictimaiyyətinə təqdim etdikləri faktları əks etdirir.

Bu tədqiqatlarda əsas yeri tutan Mirjo Salvininin Yaxın Şərq araşdırmalarına, xüsusilə də Urartu sivilizasiyasının tarixinə, filologiyasına və mədəniyyətinə verdiyi nəhəng elmi töhfənin miqyasını qiymətləndirmək olduqca çətindir. 50 ildən artıq fasiləsiz tədqiqat fəaliyyəti ərzində o, bir çox fərqli sahələrə, lakin çoxdilli və çoxmədəniyyətli təhsilinin verdiyi üstünlüklə, daha çox urartuşünaslıq araşdırmalarına böyük töhfələr vermişdir. Mirjonu Urartunu anlamağa sövq edən amil onun müəllimlərindən biri olan Covanni Pulyeze Karatellinin (Giovanni Pugliese Carratelli) uzaqgörənliyi olmuşdur; məhz o, Mirjonu həmin dövrdə Aralıq dənizi mədəniyyətləri, xüsusən də yunanlar və etrusklarla ilk əlaqələri qurulmağa başlayan bu uzaq mədəniyyətə maraq göstərməyə həvəsləndirmişdi. O, filoloji məlumatlar, landşaft araşdırmaları və arxeoloji biliklər arasındakı zəruri əlaqəni anlayan azsaylı filoloqlardan biridir. Bu, onun filoloji məlumatların və tarixi yenidənqurmanın (rekonstruksiyanın) hər zaman arxeoloji kontekstlərin diqqətli və bəsirətli müşahidəsi ilə yanaşı addımladığı nəhəng akademik yaradıcılığında aydın şəkildə özünü göstərir.

Urartu tarixi və mədəniyyətini öyrənmək və anlamaq arzusu onu bir vaxtlar Urartunun yayıldığı ərazilərə – Ermənistana, Türkiyəyə, İrana və İraqa davamlı səyahətlər etməyə vadar etmişdir. 1960-cı illərdə o, digər alimlərlə yanaşı, Boris Borisoviç Piotrovski (Karmir-blur qazıntılarının rəhbəri), Nikolay Harutyunyan (filoloq və urartuşünas), İqor Mixayloviç Dyakonov (şərqşünas və dilçi), Konstantin Hovhannisyan (Arin-berd qazıntılarının rəhbəri) və Afif Erzen (Çavuştəpə və Topraqqala qazıntılarının rəhbəri) ilə birbaşa əlaqələr qurmuş, abidələri ziyarət edərək qiymətli məlumatlar toplamışdır. O, həmçinin İranın şimal-şərqindəki Bastam qazıntıları ilə də əməkdaşlıq edərək, buradakı epiqrafik materialları yenidən tədqiq etmişdir. Bu səyahətlər zamanı o, onlarla nəşr olunmamış Urartu yazısını aşkar etməyə nail olmuş və çox vaxt bu qədim mətnlərin xilas edilməsinə, Van Muzeyi kimi yerli qurumlara onların qorunmasında kömək edərək birbaşa töhfə vermişdir. Mirjo tədqiqatçılıq karyerasının demək olar ki, tamamını Covanni Pulyeze Karatelli, Piero Merici, Karlo Qallavotti və Doro Levi tərəfindən əsası qoyulmuş və Roma Universitetindəki əvvəlki tədqiqat mərkəzinə əsaslanan Milli Tədqiqat Şurasının "Miken, Egey və Anadolu Araşdırmaları İnstitutu"nda (ISMEA, 1968-2001) keçirmişdir. Sonradan institutun adı "Egey və Yaxın Şərq Araşdırmaları İnstitutu" (ICEVO, 2001-2013) olaraq dəyişdirilmiş, daha sonra isə müxtəlif CNR (Milli Tədqiqat Şurası) institutları arasında baş verən və uzunmüddətli tədqiqat və elmi fəaliyyət ənənəsini kəsən bir sıra birləşmələrə məruz qalmışdır. Bu hadisələrdən sonra Mirjo və onun həmkarları tədqiqatlarını ISMEO – Beynəlxalq Aralıq Dənizi və Şərq Araşdırmaları Assosiasiyasının üzvləri kimi davam etdirmişlər. Mirjo uzun müddət ISMEA/ICEVO-ya rəhbərlik etmiş və həmin illərdə institutun kitabxanasının genişləndirilməsinə töhfə vermişdir ki, bu kitabxana ən parlaq dövründə Anadolu və Miken araşdırmaları üzrə dünyada ən yaxşılardan biri hesab olunurdu. Bu dövrdə Urartu araşdırmaları ilə bağlı bir çox tədqiqat fəaliyyətləri həyata keçirilmiş və onların böyük qisminə Mirjo rəhbərlik etmişdir. (3)

Bunların arasında ən mühümlərindən biri, İranın Urmiya gölünün qərb sahilində aparılan kəşfiyyat və qazıntı işləri idi ki, bu da 1984-cü ildə Mirjo və Paolo Emilio Pekorellanın ortaq redaktorluğu ilə "Tra lo Zagros e l’Urmia" (Zaqros və Urmiya arasında) kitabının nəşrinə səbəb oldu və bu əsər bu gün də həmin region üzrə əsas istinad mənbələrindən biri olaraq qalmaqdadır. Lakin şübhəsizdir ki, onun urartuşünaslıq araşdırmalarına ən böyük töhfəsi, bir ömrün bəhrəsi olan və bütün karyerasının zirvəsini təşkil edən "Urartu mətnlərinin korpusu" (CTU) əsəridir.

Mirjo Salvininin 80 illik yubileyinə töhfə olaraq erməni alimləri İngiltərədə Oxford nəşriyyatında onun tədqiqatlarına istinad edən elmi məqalələr toplusu hazırlamışlar. Pavel Avetisyan, Roberto Dan, Yervand Grekyanın ön sözü ilə başlayan topludan bir hissənin tərcüməsini təqdim edirəm: “Mirjo Salvinin ICEVO-ya rəhbərlik etdiyi dövrdə Ermənistanda Urartu dövlətinin sərhədlərini və onun Göyçə (Sevan) gölü bölgəsindəki yerli icmalara təsirini öyrənməyə yönəlmiş mühüm arxeoloji işlər başladılmış və davam etdirilmişdir. Həmçinin, onun və institutun Van gölünün şərq sahilində yerləşən və indiyədək qazılmış ən mühüm Urartu abidələrindən biri olan Ayanis qalası qazıntılarındakı əməkdaşlığı da mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi; Mirjo bir müddət burada rəhbər müavini olmuş və yazıların öyrənilməsinə məsuliyyət daşımışdır. Ziyarət etdiyi bir çox yerlər arasında onun ən çox bağlandığı məkan Van qalasıdır. Bu dramatik gözəlliyə malik qalanın zirvəsində, o, toranlıq vaxtı bir neçə şanslı insana Movses Xorenatsinin "Ermənilərin tarixi" əsərindən parçaları, xüsusən də Kraliça Semiramis (Şamiran) tərəfindən Urartu paytaxtının mifik təməlinin qoyulmasına aid hissələri oxumağı çox sevərdi. Mirjonun hurrişünaslıq və hititşünaslıq kimi sahələrdə də birinci dərəcəli əhəmiyyətə malik bir alim olduğunu nəzərə alaraq, onun önəmini təkcə Urartu tədqiqatları ilə məhdudlaşdırmaq istəməsək də, Urartu sivilizasiyasına verdiyi töhfənin ən parlaq sahə olduğuna və enerjisinin böyük hissəsini bura yatırdığına heç bir şübhə yoxdur. Ümid edirik ki, dostları, həmkarları, əməkdaşları və tələbə ləri tərəfindən Mirjoya təqdim olunan bu yubiley töhfəsi (Festschrift) bu görkəmli şəxsiyyətə və alimə layiqli bir ehtiram göstəricisi olacaqdır. Hər şeydən əvvəl, bu kitab Mirjonun Yaxın Şərq, xüsusən də Urartu araşdırmalarının təşviqində göstərdiyi yorulmaz entuziazma görə minnətdarlığımızın bir rəmzi kimi oxunmalıdır”.

MİRJO SALVİNİNİN ARAŞDIRMALARI NİYƏ ERMƏNİ TƏDQİQATÇILARIN DİQQƏTİNİ ÇƏKIB?

Urartu dövləti, onun ətrafında aparılan siyasi-tarixi müzakirələr və italyan şərqşünası Mirjo Salviniyə həsr olunmuş xüsusi buraxılışın pərdəarxası məqamları olduqca geniş və maraqlı bir mövzudur. Bu məsələləri aydınlaşdırmaq üçün bu sualı tarixi faktlara əsaslanaraq nəzərdən keçirək.

Professor Mirjo Salvini İtaliya Milli Araşdırmalar Şurasının (CNR) regional araşdırmalar institutunun keçmiş direktorudur və dünyanın ən nüfuzlu Urartu mütəxəssislərindən (urartoloqlarından) biridir. Salvini bütün dünyada tapılmış Urartu mixi yazılı mətnlərini sistemləşdirərək monumental fundamental əsər — "Corpus dei testi urartei" (CTU) (Urartu Mətnləri Korpusu) 5 cildliyinin müəllifidir. İrəvan ərazisindəki (Erebuni, Qırmızı Təpə və s.) qədim Urartu qalalarından tapılan yüzlərlə kitabə, məhz Salvininin bu korpusunda mükəmməl şəkildə oxunub, tərcümə və təhlil edilib. Salvini uzun illər Ermənistan Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu ilə birgə layihələrdə iştirak edib, Sevan gölü hövzəsində və digər bölgələrdə birbaşa çöl-tədqiqat işləri aparıb. Erməni tədqiqatçılar üçün onun rəyləri, elmi metodologiyası və Avropa elmi arenasında çəkisi çox önəmlidir.

2018- ci ildə Mirjo Salvininin 80 illik yubileyi münasibətilə Londonda (Archaeopress) "Over the Mountains and Far Away: Studies in Near Eastern history and archaeology presented to Mirjo Salvini on the occasion of his 80th birthday" ("Dağların arxasında və çox uzaqlarda: 80 illik yubileyi münasibətilə Mirjo Salviniyə ithaf olunmuş Yaxın Şərq tarixi və arxeologiyası araşdırmaları") adlı xüsusi elmi toplu (Festschrift) nəşr olundu.

Bu kitabda erməni alimlərinin ön plana çıxmasının bir neçə konkret səbəbi var. Bu beynəlxalq elmi nəşrin əsas təşəbbüskarı və redaktorlarından biri Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktoru Pavel Avetisyan və digər erməni alimi Yervand Qrekyan idi (italyan alimi Roberto Dan ilə birlikdə). Layihənin rəhbərliyində durduqları üçün təbii olaraq topluda erməni müəlliflərin məqalələrinə geniş yer ayırıblar.

Dünyada sırf Urartu dili və tarixi ilə məşğul olan mütəxəssislərin sayı o qədər də çox deyil (bunu əsasən İtaliya, Almaniya, Türkiyə, Rusiya və Ermənistandan olan dar bir alimlər qrupu öyrənir). Ermənistanda isə sovet dövründən bəri bu sahə dövlət səviyyəsində dəstəkləndiyi üçün (Urartunu erməniləşdirmək ideologiyasına görə) kəmiyyət baxımından daha çox urartoloq yetişib. Salvininin tələbələri və onunla birgə qazıntı aparan yerli mütəxəssislərin əksəriyyəti ermənilər idi. Erməni tarixçiləri Salvini kimi dünyaşöhrətli, bitərəf bir avropalı alimin yubiley kitabında öz araşdırmalarını (xüsusən də Urartu mədəniyyətinin erməni mədəniyyətinə təsiri, qədim coğrafiya və toponimlər haqqındakı iddialarını) yerləşdirməklə öz tezislərinə beynəlxalq elmi arenada legitimlik qazandırmağa çalışırlar.

MİRJO SALVİNİ İLANDAĞ KİTABƏSİ HAQQINDA

Mirjo Salvini 1998-ci ildə İlandağ kitabəsindən bəhs edən “Eine urartäische Felsinschrift in der Region Nachicevan” adlı elmi məqaləsi dərc olunur. Məqalənin original mətninin Azərbaycan dilinə tərcüməsini təqdim edirəm.

(Mətnin tərcüməsi ) Mirjo Salvini – Roma tərəfindən

Erməni alimləri tərəfindən bu yaxınlarda dərc edilmiş, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonundakı Ocasar-İlandağdan olan Urartu qaya yazısı əlavə tədqiqat tələb edir. Mətn zəif qorunub saxlanılmışdır və mövcud fotoşəkillər yaxşı çəkilməmişdir. Buna baxmayaraq, hesab edirəm ki, mətnin yenidən oxunuşu və təhlilindən daha çox şey əldə etmək olar. Buradakı transkripsiyada təklif olunan bir çox sapmalar – transkripsiya konvensiyaları və yeni oxunuşlarla bağlı iradlarım – məqalələri çapa getməzdən əvvəl mənim tərəfimdən müəlliflərə çatdırılmışdı; lakin onlar bunlardan istifadə etməməyi seçdilər. Lakin indiki iş yalnız erməni həmkarların mühüm hazırlıq işləri sayəsində ortaya çıxa bildi; buna görə də onlara səmimi qəlbdən təşəkkür edilir. Tapıntı şəraiti və abidənin xüsusiyyətləri haqqında bütün məlumatlar üçün məqaləmdə istinad edilən əsərə istinad edirəm. Fotoşəkillər burada yalnız təkrarən təqdim olunur². Yeni bir avtoqraf üçün isə hələlik lazımi etibarlılıq çatışmır, bunu yalnız yerində kollasiya (tutuşdurma) təmin edə bilər.

¹ S. G. Hmayakyan/V. A. İqumnov/H. H. Karagözyan, An Urartian Cuneiform Inscription from Ojasar-Ilandagh, Nakhichevan, SMEA 38 (1996) 139–151. ² Fotoşəkillər V. A. İqumnova məxsusdur, ona burada təşəkkür edilir. Onlardan ikisi dərc edilməmişdir və oxunmağa kömək edir.

Zeitschr. f. Assyriologie T. 88, S. 94–99. © Walter de Gruyter 1998, Tərcümə © [current year, e.g., 2024]

Daha sonra Mirjo Salvini 2008-2018-ci illərdə nəşr olunan “Corpus dei Testi Urartei” çoxcildiyinin I cildinin 137-ci səhifəsində, III cildinin 82-83-cü səhifələrində və 5-ci cildinin 67-ci səhifəsində İlandağ qayaüstü mixi kitabədən bəhs edir.

Qeyd edək ki, birinci cilddə (səh. 137) Urartu mətnlərinin transliterasiyası (mixi işarələrin oxunuşu) yer alır və II Sarduri dövrünə aid qaya/stela yazısının transliterasiya olunmuş mətnini ehtiva edir.

3-cü cilddə (səh. 82–83) mətni tamamlayan və korpusa daxil edilən kitabələrin coğrafi və arxeoloji konteksti verilir. Burada həmin mətnin harada tapıldığı (topoqrafiyası), vəziyyəti və filoloji şərhləri (şərhlər və italyanca/ingiliscə qısa məzmun tərcüməsi) təqdim olunur.

5-ci cild isə (səh. 67) sırf vizual materiallara – mətnlərin əl ilə çəkilmiş cizgilərinə (autoqrafiyalarına) və arxiv fotolarına ayrılmışdır. Səhifə 67-də siz birinci cilddə oxunuşu verilən həmin mixi yazılı daşın və ya qayanın dəqiq xəttatlıq kopyasını (cizgisini) tapa bilərsiniz.

Beləliklə, Urartu abidələrinin electron kataloqunda eCTU A03-08 kodu ilə qeydə alınan İlandağ abidəsi aşağıda qeyd olunan mənbələrə istinad edilərək göstərilib:

Hmayakyan, S. G., V. A. Igumnov & H. H. Karagyozyan. 1996. “An Urartian Cuneiform Inscription from Ojasar-Ilandagh, Nakhichevan,” SMEA 38, 139–151.

Salvini, M. 1998. “Eine urartäische Felsinschrift in der Region Nachičevan,” ZA 88, 94–99 with Plts. I–IV.

Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 p. 137, v. 3 pp. 82–83, v. 5 p. 67.

eCUT–Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006893).

Qeyd edək ki, kataloqda İlandağ abidəsinin Mirjo Salvinidən sonra “Hetit Kəhanət mətnləri korpusu: Rəqəmsal nəşr və mədəni tarixi təhlili” layihəsinin elmi rəhbəri Phd. Birgit Kristiansen tərəfindən uyğunlaşdırılıb yenidən işləndiyi, lemmatlaşdırıldığı və ingilis dilinə tərcümə edildiyi bildirilib.

Göründüyü kimi, AMEA Naxçıvan Bölməsinin Tarix və Etnoqrafiya İnstitutunun istinad etdiyi italyan alim Mirjo Salvini Naxçıvanda tapılan İlandağ kitabəsinin tərcüməçisi deyil! O, öz məqaləsində yalnız erməni alimlərinin təqdim etdiyi foto və avtoqrafiyasına əsaslanıb. Mirjo abidənin yenidən araşdırılmasını və ona təqdim olunan transkripsiya ilə tutuşdurulmasını tövsiyə edir!!! Bu fakt abidənin AMEA tərəfindən yenidən tədqiqini və araşdırlılmasını zərurətə çevirməklə, tarixi abidələrimizə yeni baxış və yanaşmanı, bu sahədəki mütəxəssis hazırlığını gündəmə gətirməyi tələb edir.

ERMƏNİ TARİXÇİLƏRİNİN MİRJO SALVİNİDƏN GİZLƏTDİYİ HƏQİQƏT NƏDİR? ERMƏNİ MƏNBƏLƏRİ KİTABƏ HAQQINDA NƏ YAZIR?

Erməni mənbələri İlndağ mixi yazısını hələ 1988-ci ildə geoloq-arxieloq Valeri İqumnov tərəfindən tapıldığını və tədqiqata cəlb olunduğunu yazırlar. Valeri İqumnov 1989-cu ildə yenidən bu əraziyə gələrək abidənin fotoşəkillərini çəkib, onu yenidən oxumağa cəhd edib. Bu sahədəki araşdırma 1996-cı ildə “An Urartian Cuneiform Inscription from Ojasar-Ilandagh, Nakhichevan” adı ilə SMEA jurnalının 38-ci sayında (səh. 139-151) işıq üzü görür. 1997-ci ildə “Tarix-filologiya” jurnalının 1-ci nömrəsində İqumnov V.A, Qaragözyan O.O və Amayakyan S.Q imzası ilə “Odzasar mixi yazısı” adlı məqalə yenidən dərc olunur. Məqalədə tapılan mətn, onun koordinatları, tərcüməsi və məzmunu, eləcə də interpretasiyası təqdim olunub. Araşdırmada qeyd olunub ki, mixi yazı bizim eradan əvvəl XIX əsrə, daha dəqiq 820-ci ilə aiddir. Mətn İşpuini tərəfindən Menuanın əmri əsasında tərtib olunub”.

Fotolar 1989-cu ildə V.İqumnov tərəfindən çəkilib.

İqumnov V.A, Qaragözyan O.O və Amayakyan S.Q müəyyən etdiyi transliterasiyanın tərcüməsini belə müəyyən ediblər:

"Haldinin qüdrəti ilə Sardurenin oğlu İşpunie bəyan edir (?):

İşpunienin oğlu Minua, İşin (?) şəhəri olan Arçin ölkəsini (şəhərini) fəth etdi...

O, Arçikume(?) ölkəsini (şəhərini) fəth etdi, Ayanian ölkəsini (şəhərini) fəth etdi, [xalqı (?)] öldürdü, onları qovdu(?).

Qayıdandan sonra Bulua dağında (tanrıya) Haldiyə kitabə ucaltdı.

O, aşağıdakını bəyan edir:

Bu xəzinələr (?) Bulua dağında tanrı Haldiyə (bir) öküz və tanrı Haldinin arvadına bir inək qurban edir. (bu tərcümə əsasən erməni mənbələrində geniş yayılıb).

Erməni alimlər bu qənaətə gəlir ki, “Arçi və Ayanian şəhərlərinin fəthi Urartunun ərazi genişləndirmə siyasətinə dəlalət edir. "Fəth edildi" və "məhv edildi" sözləri Urartu hərbi qələbəsini güc nümayişi kimi vurğulayır. Qələbədən sonra Haldi tanrısının şərəfinə kitabənin ucaldılması, hərbi uğuru ilahi himayə ilə əlaqələndirən Urartu ənənəsinin xarakterik xüsusiyyətidir. Haldi Urartuda ali tanrı və müharibə tanrısı idi və onun kultu kral hakimiyyətinin legitimliyini gücləndirmək üçün mühüm vasitə kimi xidmət edirdi. Fəth edilən ərazilərdə xüsusi bir ritual - Haldi və onun "həyat yoldaşı"na qurban kəsmək – ölkəyə siyasi nəzarət aləti kimi xidmət edən Urartu dini sistemini yaratdı”.

Beləliklə, 1988-ci ildən erməni araşdırmalarına cəlb edilən İlandağ kitabəsinin erməni alimləri tərəfindən “tərcümə” edilərək dünya elmi mühitinə qədim erməni abidəsi kimi təqdim olunması, Urartuluların yerli ərazini zəbt edərək yerli əhalini qovması və bu “qələbə” münasibəti ilə Buluada (“İlandağ”) tanrıya qurban kəsilməsi faktı ilə əlaqələndirilməsi ermənilərin tarixi saxtalaşdırmaq cəhdlərindən başqa bir şey deyil. Çox təəssüf ki, bu genişmiqyaslı siyasət dünyanın ən nüfuzlu urartuşünas alimi Mirjo Salvininin tədqiqatlarından yalnız siyasi vasitə kimi istifadə olunmasına, tarixin təhrif olunmasına və əsl həqiqətin gizlədilməsinə səbəb olmuşdur.

Əlbəttə erməni tədqiqatçıları mətni oxuyarkən mixi işarələrin özünü dəyişə bilməsələr də (çünki daş ortadadır), lakin mətnin interpretasiyasında (şərhində) və coğrafi adların mənimsənilməsində ciddi təhriflərə yol verə bilərlər. Məsələn, mətndə keçən qədim coğrafi adları süni şəkildə erməni dilindəki sözlərlə bağlamağa çalışa bilər və ya ümumilikdə urartu mədəniyyətini bütövlüklə "qədim erməni mədəniyyəti" kimi qələmə verməyə cəhd edirlər (halbuki dilçilik elmi Urartu dilinin erməni dili ilə heç bir qohumluğu olmadığını çoxdan sübut edib).

URARTU VƏ TANRI HALDİNIN TAMAMİLƏ "ERMƏNİLƏŞDİRMƏK" SİYASƏTİ

İlandağ qayaüstü kitabəsində şəninə qurbanlar kəsilən Tanrı Haldi qədim Urartu panteonunun (tanrılar sisteminin) ən uca, ali və mərkəzi ilahıdır. Qeyd edək ki, Urartu dini sistemində rəsmi olaraq bir "Tanrılar üçlüyü" (triada) mövcud idi: Haldi (ali tanrı), Teişeba (fırtına və müharibə tanrısı) və Şivini (günəş tanrısı). Bu üçlük arasında Haldi mütləq hakimiyyətə sahib idi. Haldi hər şeydən əvvəl dövlətin, mərkəzi hakimiyyətin və kralın şəxsi himayədarı idi. Urartu kralları öz fərmanlarına və hərbi yürüş hesabatlarına (məsələn, İlandağ kitabəsində gördüyümüz kimi) demək olar ki, həmişə eyni standart şablonla başlayırdılar: "Tanrı Haldinin qüdrəti (lütfü) sayəsində..."

Krallar öz hərbi qələbələrini və işğallarını öz adlarına deyil, birbaşa Tanrı Haldinin adına yazırdılar. İnanca görə, müharibəni kral yox, kralın önündə gedən Tanrı Haldi və onun "müqəddəs silahı" qazanırdı.

Maraqlıdır ki, Haldi xalis Urartu mənşəli bir tanrı deyil. Onun sitayiş mərkəzi, Urartunun paytaxtı Van şəhəri deyil, daha cənubda — indiki İran, İraq və Türkiyə sərhədlərinin kəsişməsində yerləşən, Aşşur mənbələrində Musaşir (Urartu dilində Ardini) adlandırılan qədim bir Hurri şəhər-dövləti idi. Urartu elitası krallığı qurarkən, bu qədim Hurri tanrısını imperiyanın rəsmi və mərkəzi ideoloji fiquruna çevirmişdilər.

Qədim sənət abidələrində, tunc kəmərlərdə və divar rəsmlərində Haldi adətən Şir üzərində təsvir olunurdu. Digər Yaxın Şərq tanrılarından fərqli olaraq, Haldi çox vaxt əzəmətli bir şirin (bəzən qanadlı şirin) üzərində ayaq üstə dayanmış vəziyyətdə təsvir edilirdi. Bu, onun heyvani gücə və regional liderliyə nəzarətini simvolizə edirdi. Əlində çox vaxt qüdrət rəmzi olan nizə, ox-yay və ya alovlar tuturdu. Onun xanımı, Urartu panteonunun baş ilahəsi olan Arubani (bəzi yerli mətnlərdə isə sadəcə "Haldinin xanımı") idi. Haldiyə sitayiş edilən məbədlər memarlıqda xüsusi bir tip təşkil edirdi. Bunlar "Susi" tipli məbədlər adlanır: dördbucaqlı planlı, küncləri qüllə kimi yuxarıya doğru ucalan və divarları son dərəcə qalın olan qüllə-məbədlər idi. Bu məbədlərin qarşısında Tanrı Haldiyə qurban kəsilən heyvanların (öküz və qoyunların) qanı üçün xüsusi daş kanallar və qurban kəsmə rituallarının qaydalarını göstərən stelyalar (kitabələr) ucaldılırdı.

Erməni tarixşünaslığının Tanrı Haldini (və bütövlükdə Urartu panteonunu) erməni mənşəli hesab etməyə çalışmasının arxasında elmi faktlardan daha çox, siyasi-ideoloji amillər və "tarixi varislik" yaratmaq cəhdləri dayanır. Beynəlxalq dilçilik və tarix elmi Urartu dilinin erməni dili ilə heç bir qohumluğu olmadığını, Haldinin isə qədim bir Hurri tanrısı olduğunu qəbul etdiyi halda, erməni tədqiqatçılarının bu iddiada israr etmələrinin əsas səbəbi Cənubi Qafqaz və Şərqi Anadolu torpaqlarında özlərini "ən qədim və yerli xalq" kimi qələmə vermək üzərində qurulub. Urartu dövləti də coğrafi olaraq bu ərazilərdə mövcud olduğu üçün, erməni tarixçiləri (məsələn, ssenarinin əsasını qoyan bəzi Sovet dövrü erməni alimləri) Urartunu yad bir mədəniyyət deyil, qədim erməni dövləti kimi təqdim etməyə çalışıblar. Əgər Urartu erməni dövlətidirsə, təbii olaraq onun baş tanrısı Haldi də "erməni tanrısı" elan edilməli idi.

Erməni alimləri Haldi adını linqvistik manipulyasiyalara məruz qoyaraq, onu erməni panteonundakı digər tanrı adları ilə eyniləşdirməyə çalışırlar. Onlar iddia edirlər ki, Urartu süqut etdikdən sonra Tanrı Haldi erməni mifologiyasında Hayk (ermənilərin əfsanəvi əcdadı və baş tanrısı) statusuna keçmişdir.

Ermənilər Urartu irsinə, onun qalalarına, hidravlik kanallarına və ən əsası ali tanrısı Haldiyə sahib çıxaraq öz mədəniyyət tarixlərini süni şəkildə daha geriyə çəkmək və regional güc görüntüsü yaratmaq istəyirlər.

Dünyanın neytral şərqşünasları, assirioloqları epifrafistləri bu iddiaları anti-elmi hesab edir. Erməni dili Hind-Avropa dil ailəsinə aiddir. Urartu və Hurri dilləri isə Hurri-Urartu ailəsinə mənsubdur; qrammatikaları və mənşəyi tamamilə fərqlidir. Emənilərin Haldini erməni mənşəli hesab etməsi elmi bir kəşf deyil, sırf ideoloji mənimsəmə və siyasi mifologiyadır.

İLANDAĞ "BAŞ MƏBƏD" OLA BİLƏRDİMİ?

Maddi mədəniyyət baxımından İlandağ bütöv bir bina və ya qapalı bir "məbəd" kompleksi deyil, açıq səma altında yerləşən monumental bir sakral (müqəddəs) məkan və qurbanlıq ritual mərkəzi idi. Tanrı Haldinin rəsmi və əsas baş məbədi (dini paytaxtı) daha cənubda, Musaşir (Ardini) şəhərində yerləşirdi. Lakin Urartu və ondan əvvəlki Hurri tayfaları şimala doğru yayıldıqca, İlandağ öz unikal coğrafi və əzəmətli forması ilə Arazın şimalındakı ərazilər üçün regional bir baş müqəddəs mərkəzə (akaral zonaya) çevrilmişdi. İlandağ kitabəsinin mətnində birbaşa Tanrı Haldiyə öküz kəsilməsi və onun bu torpaqdakı zövcəsinə (ilahəsinə) inək qurban edilməsi əmr olunur. Bu fakt sübut edir ki, Hurri-Urartu mütəfəkkirləri bu dağı sadəcə bir qaya kimi görmür, onu tanrıların yer üzündəki təbii taxtı və ritual icra mərkəzi hesab edirdilər.

İLANDAĞ KİTABƏSİNDƏ HURRİ-URARTU İZİ

Hurrilər qədim Yaxın Şərqdə, əsasən e.ə. III minillikdən başlayaraq e.ə. II minilliyə qədər yaşamış bir xalq. Onlar Mesopotomiya, Anadolu və Şimali Suriyanın bəzi bölgələrində məskunlaşmışdılar.

Hurrilər regionda yaranan və inkişaf edən digər böyük sivilizasiyalar Şumerlər, Akkadlılar, Hetər, Babililər, Assurlular və Misirlilərlə sıx əlaqədə olmuş, həm müharibələr, həm də diplomatik münasibətlər çərçivəsində təsir göstərmişlər. Onlar qədim Yaxın Şərqdə regional siyasət, mədəniyyət və din baxımından mühüm yer tutmuş bir xalq idi. Onların yaratdıqları Mitanni krallığı dini panteonları və dil xüsusiyyətləri, yalnız öz dövrlərində deyil, sonrakı mədəni inkişaflarda da təsirini göstərmişdir. Hurrilər həm özlərinin, həm də qonşu sivilizasiyaların inkişafında əhəmiyyətli bir kəmər rolunu oynayır və onların irsi, tarixşünaslıq və arxeologiya sahəsində araşdırmalar üçün hələ də aktual və maraqlı bir mövzudur.

Hurri dili eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Yaxın Şərqin geniş bir hissəsində-indiki Şərqi Anadolu, Şimali İraq, Şimali Suriya və Azərbaycanın (xüsusilə Naxçıvan və ətraf bölgələr) dağlıq ərazilərində danışılmış qədim və sirli bir dildir. Bu dil ən parlaq dövrünü e.ə. XV–XIV əsrlərdə, regional supergüc olan Mitanni dövlətinin rəsmi dili olduğu zaman yaşamışdır. Hurri dili dilçilik baxımından olduqca unikal bir quruluşa malikdir. Onu anlamaq üçün üç əsas xüsusiyyətinə baxmaq lazımdır:

Aqqlütinativ (bitişdirici) strukturuna görə müasir Türk dillərində olduğu kimi, Hurri dilində də sözün kökünə müxtəlif şəkilçilər artırılaraq yeni mənalar və bütöv cümlələr formalaşdırılırdı. Erqativ quruluşu bu dili "erqativ-mütləq" sintaktik sistemə sahib edir. Hurri dili nə Hind-Avropa, nə də Sami (Sami-Hami) dil ailələrinə aid deyil. O, dünyada tamamilə təcrid olunmuş və nəsli kəsilmiş bir qrup olan Hurri-Urartu dil ailəsinə mənsubdur. Bəzi dilçilər (məsələn, İ. Dyakonov və S. Starostin) bu ailəni Şimali Qafqaz dil qrupu ilə qohum hesab edirlər, lakin bu hələ də tam sübut olunmamış bir fərziyyə olaraq qalır. Hurri və Urartu dilləri eyni dil ailəsinin iki əsas qoludur. Onların arasındakı münasibəti Latın dili ilə İtalyan dili və ya Qədim Türkcə ilə müasir Azərbaycan dili arasındakı əlaqəyə bənzətmək olar. Naxçıvanın qədim toponimikası və arxeoloji materiallarında (məsələn, İlandağ kitabəsində keçən yer adlarında) həm Hurri elementlərinin qalıqlarını, həm də onların Urartu dilindəki son formalarını izləmək bu iki dilin keçid xəttini anlamaq üçün ən unikal imkanlardan biridir.

NUH PEYĞƏMBƏR VƏ HURRİ MƏDƏNİYYƏTİNİN KƏSİŞMƏSİ

Nuh Peyğəmbər mövzusu bizi Hurri mədəniyyətindən də qədimə – bəşəriyyətin yenidən doğulduğu Tufan dövrünə aparır. Burada çox maraqlı bir varislik (bənzərlik) zənciri var: Dünyanın ən qədim Tufan hekayəsi Sumerlərin Bilqamıs (Gilqamış) dastanında keçir. Bu dastanı Sumerlərdən alıb mənimsəyən, onu öz dillərinə tərcümə edərək Anadolu və Qafqaza yayan, məhz Hurrilər olmuşdur (Boğazköy arxivlərində dastanın Hurri dilindəki variantları tapılıb). Yəni, Hurri mədəniyyəti Nuh Tufanı xatirəsini ən dərindən yaşadan və qoruyan xalqlardan biridir. Regional inanclara görə, Nuh peyğəmbərin gəmisi suların çəkilməsi dövründə İlandağın zirvəsinə toxunaraq onu iki hissəyə bölmüşdür. Əgər bu teoloji yaddaşı əsas götürsək, İlandağ xalqların yaddaşında "bəşəriyyətin xilas olduğu və yer üzünə yenidən ayaq basdığı müqəddəs ilk quru parçası" rolunu oynayırdı.

Tarixdə çox vaxt bir müqəddəs məkanın mahiyyəti dəyişmir, sadəcə zamanla oradakı tanrıların adları dəyişir. Çox güman ki, Nuh Peyğəmbərin dövründən (Tunc dövrünün əvvəllərindən) qalan və İlandağ ətrafında formalaşan o qədim "Xilas və Tufan" inancı, sonradan əraziyə hakim olan Hurri-Urartu sivilizasiyası tərəfindən mənimsənilmişdir. Onlar da bu dağın sakral enerjisini qəbul edərək, onu öz mərkəzi ilahları olan Tanrı Haldinin şərəfinə rəsmi dövlət ziyarətgahına və qurbanlıq mərkəzinə çevirmişlər.

Nuh Peyğəmbərin Tufan hadisəsi ilə bağlı qədim xatirələr İlandağı regional yaddaşda zatən müqəddəs etmişdi. Sonradan bura gələn Hurri-Urartu elitası da bu ilahi coğrafiyanı öz imperiya dinlərinə uyğunlaşdıraraq, İlandağı Tanrı Haldinin şimal fəthlərini taclandıran rəsmi bir açıq səma məbədinə və qurbanlıq mərkəzinə çevirdi. Bu mənada, bəli, İlandağ həm Nuh Peyğəmbər irsinin, həm də Hurri-Urartu kultunun Qafqazdakı ən böyük ortaq sakral mərkəzlərindən biri hesab oluna bilər.

MİRJO SALVİNİ TƏDQİQATLARINDA TANRI HALDİNİN QURBANLARI HAQQINDA NƏ DEYİR?

Professor Mirjo Salvini İlandağ və Meher Qapısı kimi "Açıq Səma Altında Yerləşən Müqəddəs Qapı" (Rock-cut niches / Gates of God) abidələrini və qurban rituallarını təhlil edərək bir neçə mühüm elmi nəticə irəli sürmüşdür. Salvini qeyd edir ki, Urartu mətnlərində tanrılara ayrılan heyvan sayı tam bir iyerarxik cədvəldir. Məsələn, Meher Qapısı mətnində Tanrı Haldiyə 6 öküz və 12 qoyun ayrıldığı halda, ikinci yerdə gələn Fırtına tanrısı Teişebaya 6 öküz, 12 qoyun, Günəş tanrısı Şiviniyə isə 4 öküz, 8 qoyun təyin edilib. Digər yerli və kiçik tanrılara isə sadəcə 1 qoyun kəsilirdi. Salvini bununla sübut edir ki, Urartuda kəsilən heyvanın miqdarı mənəvi rütbəni göstərirdi.

Salvininin ən mühüm kəşflərindən biri odur ki, Urartulular qurbanı sadəcə Tanrı Haldinin şəxsiyyətinə kəsmirdilər. Mətndə Haldinin atributları da bir ilahə kimi qəbul olunurdu. Məsələn, "Haldinin qüdrətinə", "Haldinin ordusuna", xüsusilə də "Haldinin nizəsinə" (šuri) ayrıca qurbanların kəsilməsi əmr olunurdu. Salvini bunu imperiyanın hərbi xarakterinin dinə proyeksiya olunması kimi izah edir. Salvini İlandağ kitabəsini (CTU A 3-8) və Meher Qapısını şərh edərkən göstərir ki, bu süni şəkildə düzəldilmiş qaya qapıları urartuluların inancında tanrıların yeraltı sferadan və ya dağın içindən yer üzünə, insanların dünyasına çıxış nöqtəsi idi. Məhz buna görə də, krallar qurbanları qapalı məbədlərlə yanaşı, həm də İlandağ kimi sıldırım dağların döşündə kəsdirirdilər ki, tanrı dağdan çıxan kimi onun lütfünü qazansınlar.

Salvini vurğulayır ki, Urartu kralları işğal etdikləri ərazilərdəki (məsələn, Naxçıvan bölgəsindəki) yerli əhalini imperiyaya bağlamaq üçün, fəth edilən torpaqların müqəddəs dağlarında (İlandağ kimi) Tanrı Haldinin şərəfinə qurbanlar kəsdirir, eyni zamanda həmin ərazinin yerli ilahələrinə də (İlandağ mətnində keçən yerli ilahə kimi) hörmət əlaməti olaraq inək qurban edilməsini qanuniləşdirirdilər. Bu, Salvininin fikrincə, Urartunun tətbiq etdiyi uğurlu bir dini inteqrasiya siyasəti idi.

İLANDAĞ KİTABƏSİNİN UNİKALLIĞI

İlandağ kitabəsini (CTU A 3-8) Urartu imperiyasının digər yüzlərlə qaya və daş kitabələrindən fərqləndirən və onu dünya epifrafikasında unikal edən ən əsas əlamət — onun coğrafi mövqeyi, yazılma konteksti və mətndə yer alan yerli toponimlərin mərkəzi dövlət idarəçiliyinə daxil edilmə formasıdır.

Xüsusilə Mirjo Salvininin tədqiqatları və Urartu korpusunun müqayisəli analizi kontekstində, İlandağ kitabəsində olub, digər standart mətnlərdə (məsələn, Van və ya Göyçə gölü ətrafındakı yazılarda) rast gəlinməyən spesifik əlamətləri belə sıralaya bilərik:

"Sərhədüstü ilk imzalı birgə Fərman" olması- Urartu tarixində krallar hərbi yürüşlərini adətən tək öz adlarından yazdırırdılar. İlandağ kitabəsi isə Urartunun dövlət kimi şimala — Araz çayından fəthlərə başladığı ilk birgə idarəçilik (Kral İşpuini və oğlu Menuanın şərikli hakimiyyəti) dövrünün ilk rəsmi hərbi sənədidir. Kitabə tam olaraq yeni fəth edilən ərazinin faktiki sərhədində — sıldırım sıldırım və uzaqdan görünən bir qalada həkk edilib. Digər daxili kitabələrdən fərqli olaraq, bu yazı həm işğal olunmuş qədim Naxçıvan tayfalarına vizual psixoloji mesaj verir, həm də dövlətin rəsmi "şimal sərhəd dirəyi" rolunu oynayır.

Yerli İlahəyə ("Silaye") inək qurban edilməsi fenomeni- Urartunun digər bütün rəsmi din-dövlət mətnlərində (başda mərkəzi Meher Qapısı kitabəsi olmaqla) qurbanlıqlar yalnız imperiyanın rəsmi panteonuna daxil olan tanrılara kəsilir. İlandağ kitabəsinin son sətirində isə mərkəzdən gələn Tanrı Haldi ilə yanaşı, yerli bir ilahəyə (mətndə keçən si-la-i-e / silaye) xüsusi olaraq inək kəsilməsi əmr olunur. Bu xüsusiyyət digər standart Urartu fəth kitabələrində yoxdur. Adətən Urartu ordusu getdiyi yerdə yerli məbədləri dağıdır və ya tanrıları əsir aparırdı. İlandağda isə yerli əhalinin inancına və qədim Naxçıvan ilahəsinə göstərilən bu diplomatik güzəşt (onun adına rəsmi ritualın təyin edilməsi) abidəni dini tolerantlıq və inteqrasiya baxımından unikal edir.

Naxçıvanın qədim coğrafiyasının ilk yazılı sənədi olması -mətndə keçən Arsini (ᵘʳᵘAr-ṣi-ni) və Aniani (ᵘʳᵘA-a-ni-a-ni) şəhər-dövlətlərinin, həmçinin Puluadi (ᵏᵘʳPu-lu-ú-a-di-ni-e) ölkəsinin adları Urartu korpusunda ilk və yeganə olaraq məhz bu kitabədə bu şəkildə qeyd olunur. Bu adlar regionun (Naxçıvan və ətrafının) Tunc dövründən Dəmir dövrünə keçiddəki siyasi xəritəsini bəşər tarixinə yazılı olaraq həkk edən yeganə tapıntıdır.

Dağın təbii forması ilə yazının sakral uyğunluğu-Vandakı və ya Ermənistandakı bir çox kitabələr ya düz qaya səthlərində, ya da qala divarlarının daşlarında yerləşir. İlandağ kitabəsi isə dağın özünün təbii kosmoloji (haçalanmış zirvə) quruluşu ilə sintez təşkil edir. Urartulular başqa heç bir yerdə bu qədər relyef baxımından sərt, dırmaşılması çətin və vizual olaraq "Tufan hekayələri" ilə qədimdən müqəddəsləşdirilmiş spesifik bir təbiət abidəsini seçib üzərinə yazı yazmamışlar. Dağın özünün təbii cizgiləri yazının bir hissəsinə çevrilmişdir. Xülasə, İlandağ kitabəsi imperiyanın daxili şablon qaydalarından kənara çıxaraq, Naxçıvanın yerli regional mühitinə (həm coğrafi, həm də dini olaraq) uyğunlaşdırılmış spesifik və unikal bir "sərhəd diplomatiyası" abidəsidir.

BİZ NƏ ETMƏLİYİK?

Nəticə olaraq qeyd edək ki, İlandağ qayaüstü kitabəsini digər Urartu kitabələrindən fərqləndirən əsas cəhət onun salnamə olmasındadır. Bu daş salnamə bizə tariximizə və milli kimliyimizə, dövlətçilik ənənələrinə, coğrafiyamıza sahib çıxmaq üçün keçmişdən uzanan və bizi gələcəyə aparan yolur. Buna görə də Azərbaycan alimləri İlandağ qayaüstü salnaməsinə sahib çıxmalı, beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə, rəqəmsal texnologiyalarla yenidən sənədləşdirməli, neytral dünya alimlərini (elə Salvininin özünü və ya onun tələbələrini) Naxçıvana dəvət edərək tədqiqatlar aparmalı, birgə beynəlxalq konfranslar təşkil etməlidirlər. İlandağ kitabəsini erməni iddialarından təmizləməyin yolu, onun regional və qlobal kontekstini real elmi faktlarla dünyaya çatdırmaq və tədqiq etməkdir. Bu qrafik sənəd, Naxçıvanın qədim dövlətçilik və yazı mədəniyyəti tarixini sübut edən, elmi təhriflərdən uzaq ən etibarlı vizual sübutdur.

Surə SEYİD

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent