Kimlər kredit götürə bilməyəcək?

Son illərdə kredit və kredit kartlarından istifadə gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib. Maaşın ayın sonuna qədər çatmaması, gözlənilməz xərclər, məişət ehtiyacları, təmir, təhsil və digər ödənişlər bir çox insanı bank və bank olmayan kredit təşkilatlarına müraciət etməyə vadar edir. Lakin kreditlərin sayının və borc yükünün artması maliyyə sistemində yeni yanaşmaların tətbiqini də gündəmə gətirir.

Bəs bundan sonra kimlər kredit götürməkdə çətinlik çəkə bilər? Bir neçə krediti olan şəxsin yeni kredit almaq imkanları necə müəyyənləşdirilir? Kredit kartı limiti hansı prinsiplə hesablanır? Gecikmiş ödənişlər gələcəkdə vətəndaşın kredit imkanlarını nə dərəcədə məhdudlaşdıra bilər?

Mərkəzi Bankın kredit risklərinin idarə olunması ilə bağlı qəbul etdiyi dəyişikliklər bu sualları daha da aktuallaşdırır.

Bankdan kredit istəyən şəxsin gəlirinin olması avtomatik olaraq kredit alacağı anlamına gəlmir. Kredit təşkilatları borcalanın ödəmə qabiliyyətini, mövcud öhdəliklərini və kredit tarixçəsini də nəzərə alırlar.

Məsələn, aylıq gəliri 1000 manat olan şəxsin artıq iki krediti varsa və hər ay gəlirinin əhəmiyyətli hissəsini kredit ödənişlərinə yönəldirsə, onun yeni kredit götürmək imkanları məhdudlaşa bilər.

Burada əsas məsələ şəxsin nə qədər qazandığından çox, həmin gəlirin nə qədər hissəsinin mövcud borclara getməsidir.

Başqa sözlə, eyni maaşı alan iki şəxsin kredit imkanları eyni olmaya bilər. Birinin heç bir borcu yoxdursa, digərinin bir neçə kredit və kredit kartı öhdəliyi varsa, bank onların müraciətlərinə fərqli yanaşa bilər.

Əhalinin borclanması ilə bağlı əsas müzakirələrdən biri məhz çoxsaylı kreditlərdir.

Bir şəxsin eyni vaxtda bir neçə bankda və ya BOKT-də kreditinin olması onun maliyyə yükünü artırır. Üstəlik, kredit kartı borcu, overdraft və digər kredit öhdəlikləri də ümumi borc yükünə təsir edə bilər.

Bu səbəbdən yeni kredit üçün müraciət edən şəxsin yalnız son müraciəti deyil, digər maliyyə öhdəlikləri də nəzərə alınır.

Belə vəziyyətdə vətəndaşın qarşısına iki fərqli ssenari çıxa bilər: kredit müraciəti ümumiyyətlə təsdiqlənməyə bilər və ya əvvəlkindən daha aşağı məbləğ təklif oluna bilər.

Kredit kartları ilə bağlı qaydalar da borclanmanın idarə olunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Mərkəzi Bankın açıqladığı dəyişikliklərə əsasən, kredit kartı limiti borcalanın xalis vergidən sonrakı gəlirinin maksimum 5 misli ilə məhdudlaşdırılır. Hesablama zamanı şəxsin digər kredit təşkilatları qarşısındakı öhdəlikləri də nəzərə alınır.

Bu o deməkdir ki, kredit kartı artıq sadəcə bankın müştəriyə istədiyi məbləğdə təqdim etdiyi əlavə maliyyə mənbəyi deyil. Şəxsin gəliri və digər borcları onun kredit imkanlarının müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.

Məsələn, aylıq xalis gəliri 1000 manat olan şəxsin kredit kartı üçün nəzəri yuxarı limit 5000 manat ola bilər. Lakin bu, həmin şəxsin mütləq 5000 manatlıq limit alacağı anlamına gəlmir. Digər kredit öhdəlikləri və bankın risk qiymətləndirməsi yekun məbləğə təsir edə bilər.

Kredit tarixçəsindəki gecikmə yeni kreditə mane ola bilərmi?

Vətəndaşların diqqət etməli olduğu əsas məsələlərdən biri də kredit tarixçəsidir.

Kredit ödənişinin vaxtında edilməməsi gələcəkdə yeni kredit müraciətinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə təkrarlanan və uzunmüddətli gecikmələr borcalanın risk qiymətləndirməsində nəzərə alınan amillərdən biri ola bilər.

Bu səbəbdən “köhnə krediti bağladım, məsələ bitdi” yanaşması hər zaman doğru olmaya bilər. Kreditin bağlanması mövcud borcu aradan qaldırsa da, əvvəlki ödəniş davranışının kredit tarixçəsində əks olunması ayrıca məsələdir.

1 oktyabrdan məsafədən kreditlərdə nə dəyişir?

Mərkəzi Bankın qəbul etdiyi yeni dəyişikliklərdən biri də məsafədən istehlak kreditlərinin verilməsi ilə bağlıdır.

2026-cı il oktyabrın 1-dən qüvvəyə minəcək tələblərə əsasən, vətəndaşın məsafədən kredit götürməsini özü üçün məhdudlaşdırmasına imkan yaradılır. Bundan başqa, məsafədən rəsmiləşdirilən kredit vəsaitinin hesaba köçürülməsində gözləmə müddəti tətbiq edilə bilər.

Bu dəyişikliklərin əsas məqsədlərindən biri istehlakçının düşünmədən kredit götürməsinin və müəyyən hallarda dələduzluq hallarının qarşısının alınması ilə bağlıdır.

Beləliklə, kredit müraciəti ilə vəsaitin əldə edilməsi arasında müəyyən zaman intervalının yaranması vətəndaşa qərarını yenidən nəzərdən keçirmək imkanı verə bilər.

Bəs aşağı gəlirli vətəndaşlar?

Yeni qaydalarla bağlı ən çox müzakirə edilə biləcək məsələlərdən biri də aşağı və qeyri-sabit gəliri olan şəxslərin kreditə çıxışıdır.

Rəsmi gəliri az olan, mövsümi işləyən və ya gəliri aydan-aya dəyişən şəxsin ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi daha mürəkkəb ola bilər.

Digər tərəfdən, kreditdən tamamilə kənarda qalmaq da bəzi vətəndaşların maliyyə ehtiyaclarını başqa mənbələr hesabına qarşılamağa çalışmasına səbəb ola bilər.

Bu baxımdan əsas sual yalnız “kim kredit ala bilməyəcək?” deyil.

Daha mühüm sual budur:

Kredit bazarında sərtləşən tələblər vətəndaşları həddindən artıq borclanmadan qoruyacaq, yoxsa kreditə ehtiyacı olan müəyyən qrupların maliyyə resurslarına çıxışını çətinləşdirəcək?

Bu suala cavab vermək üçün bankların kredit siyasəti ilə yanaşı, real borcalanların təcrübəsinə də baxmaq lazımdır.

Maaşının yarısı kreditə gedən şəxs yeni kredit götürə bilərmi?

Tutaq ki, bir vətəndaş ayda 1200 manat gəlir əldə edir. Onun artıq iki krediti var və hər ay 600 manat ödəniş edir. Bundan əlavə, kredit kartından da istifadə edir.

Belə şəxs yeni kredit üçün müraciət etdikdə bank yalnız 1200 manatlıq gəlirə baxmır. Mövcud borclar, aylıq ödənişlər və kredit tarixçəsi də qiymətləndirilir.

Bu nümunə göstərir ki, insanın maaşının yüksək olması hələ onun daha çox kredit götürə bilməsi demək deyil.

Əksinə, mövcud borclar artdıqca yeni kreditin təsdiqlənməsi çətinləşə və ya kredit məbləği azala bilər.

Araşdırma üçün əsas sual: vətəndaş nə qədər borclana bilər?

Kredit bazarındakı dəyişiklikləri yalnız qanun və qaydaların dili ilə izah etmək kifayət deyil. Mövzunun əsas tərəfi bu qaydaların gündəlik həyatda vətəndaşa necə təsir etdiyidir.

Məsələn:

800 manat gəliri olan şəxs nə qədər kredit götürə bilər?
1000 manat maaş alan və iki krediti olan şəxsin yeni kredit şansı nədir?
Kredit kartı limiti hansı hallarda azaldılır?
Bir neçə gün gecikmə ilə uzunmüddətli gecikmə arasında fərq nədir?
Kredit bağlandıqdan sonra əvvəlki gecikmələr nəzərə alınırmı?
Banklar eyni borcalana niyə fərqli kredit məbləği təklif edə bilər?
BOKT-lərin tətbiq etdiyi yanaşma banklardan nə ilə fərqlənir?

Bu sualların cavabları kredit götürmək istəyən vətəndaş üçün qaydaların özündən daha praktik əhəmiyyət daşıyır.

Ekspertlər nə deyir?

İqtisadçılar, bank mütəxəssisləri və istehlakçı hüquqları üzrə ekspertlərlə müsahibələr araşdırmanın mühüm hissəsi ola bilər.

Ekspertlərdən soruşmaq olar:

“Kredit bazarında sərtləşmə hansı borcalan qruplarına daha çox təsir göstərə bilər?”

“İstehlak kreditlərinin məhdudlaşdırılması ailələrin maliyyə davranışına necə təsir edə bilər?”

“Kredit kartından gündəlik xərcləri qarşılamaq üçün istifadə edən vətəndaşın əsas problemi kreditdir, yoxsa gəlir-xərc balansının pozulması?”

“Vətəndaş hansı hallarda yeni kredit götürməkdən çəkinməlidir?”

Bu suallar mövzunu sadəcə yeni qaydaların izahından çıxararaq əhalinin maliyyə davranışını araşdıran geniş materiala çevirə bilər.

Azərbaycanda kredit bazarında əsas müzakirə artıq yalnız “bank mənə kredit verəcəkmi?” sualı ətrafında qurulmur. Vətəndaşın gəliri, mövcud borcları, kredit kartı öhdəlikləri və əvvəlki ödəniş davranışı onun yeni kredit imkanlarına təsir edən əsas amillərdəndir.

Yeni qaydalar fonunda borclanma imkanlarının daha diqqətlə qiymətləndirilməsi gözlənilir. Bu isə xüsusilə bir neçə kredit ödəyən, kredit kartından intensiv istifadə edən və gəlirinin böyük hissəsini borc ödənişlərinə yönəldən şəxslər üçün mövzunu aktuallaşdırır.

Əslində, araşdırmanın ən vacib sualı belədir:

“Vətəndaş nə qədər kredit götürə bilər?” yox, “gəlirinə uyğun olaraq nə qədər borc götürməsi təhlükəsizdir?”

Çünki kreditin təsdiqlənməsi borcun ödənilə biləcəyi anlamına gəlmir. Kredit götürmək imkanından əvvəl onun gələcək aylarda ailə büdcəsinə yaradacağı yükü hesablamaq da vacibdir.